ریواس؛ رهاورد سرزمین بینالود، نماد اقلیم نیشابور

«ریواس» که در متون مختلف به نامهای دیگری مانند «ریباس»، «ریواژ» و «ریوند» نیز نامیده میشود گیاهی از تیره Rheum است که در مناطق مختلف کوهستانی و سردسیر جهان، گونههای مختلف آن را میتوان یافت. این گیاه در مناطق مختلف کوهستانی کشورمان نیز، رشد مینماید. دشت نیشابور، در حوزه جنوبی رشتهکوههای بینالود یکی از مناطق عمده و مطرح پراکنش رشد و پرورش ریواس در سطح کشور است. ریواس نیشابور به علت شرایط مناسب اقلیمی کوهستان بینالود، از مطبوعیت و کیفیت ویژهای برخوردار بوده و به عنوان مرغوبترین ریواس کشورمان شناخته میشود. ریواس، نه تنها یکی از فرآوردههای کشاورزی نیشابور (سرزمین بینالود) است بلکه به عنوان نماد ویژه اقلیم نیشابور نیز به شمار میآید.

«ريواس»، «ریباس» يا «ريواژ» که «ريوند» نیز نامیده میشود در گروه اولين سبزي است که در فصل بهار به بازار ميآيد. اين محصول در لابلاي صخرههاي دامنه کوهستان بينالود شهرستان نیشابور، به صورت خودرو ميرويد و از اوايل فروردينماه هر سال، ریواسکاران نیشابوری، بامدادان هر روز، راهي کوهپايههاي بینالود میشوند و پس از برداشت ریواس، این اولين محصول بهاري را به بازار مصرف میرسانند. ريواس، نامي براي گونههاي مختلف گياهان جنس Rheum است و منشاء آن آسياي شرقي است که به صورت خودرو ميرويد. ريواس، از جمله سبزيهاي کوهي با خواص درماني زياد و از گياهان شفابخش محسوب ميشود. در دنيا ۶۰ گونه ريواس وجود دارد که در ايران، سه گونه از آن، در کوهستان بينالود يافت ميشود. ريواس، داراي ساقههاي سفيد مايل به قرمز به ارتفاع حدود ۷۰ تا ۸۰ سانتيمتر است و وزن هر ساقه، حدود ۵۰۰ گرم تا ۳ کيلوگرم است. در سر ساقههاي ريواس، برگ بزرگ و پهني شبيه پنجه مرغابي وجود دارد اما قسمت خوراکي آن، ساقه است که لطيف، ترد و آبدار است و طعم آن، ترشمزه است.

از ديرباز، درباره خواص دارويي ريواس، سخنها گفته شده، اما امروزه، پژوهشهای علمی، آثار ضد ويروسي و خاصيت ضد انگلي عصاره آن را به اثبات رسانده است. گُل ريواس، در صنايع عطرسازي، کاربرد دارد و از ريشه و بذر آن، در صنايع رنگرزي استفاده ميشود. ريواس، داراي املاح معدني، پتاسيم، فيبرهاي غذايي، ويتامين ث و ... و همچنین در پايين آوردن ميزان کلسترول و فشار خون، موثر است. از ريواس، افزون بر تازهخوري ميتوان به عنوان ترشي و ماده افزودني در غذاها و يا به صورت نوشابه يا شربت ريواس يا کمپوت و خوشاب ريواس، بهرهبرداری نمود. ريواس با اين که سرشار از ويتامين و خواص گوناگون است ولي به بيماران کليوي و خانمهاي باردار توصيه ميشود که گياه ريواس را کمتر استفاده نمایند. همچنين بايد دانست که مصرف بيرويه اين گياه، باعث کمبود کلسيم بدن ميشود.

ريواس، گیاه بومي مناطق سرد آسياست و ريشه آن، در مقابل سرما و خشکي مقاوم است. از این روی، اين گياه در زمستانهاي سرد و طولاني و تابستانهاي خشک، شرايط بد آب و هوايي را تاب ميآورد و در اين مدت، ساقه و برگ خود را از دست ميدهد و فقط ريشه آن، زنده ميماند. دماي مناسب براي پرورش اين گياه، بين ۴ تا ۲۵ درجه سانتيگراد است و براي رشد خوب آن، به نور کافي و املاح معدني نياز است. اما در باب پرورش ربواس در نیشابور گفتنی است که پيش از آغاز بهار و در اواخر زمستان -که ريواس تازه سر از خاک در ميآورد-، محل آن، نشانهگذاری میشود و در اوايل فروردين، دور گیاه، سنگچین، و پس از حدود 10 روز، روی آن کمی خاک ریخته میشود؛ این کار، با جلوگیری از رسيدن نور به گياه، بستر رشد دمبرگ گیاه در تلاش برای رسیدن به نور را فراهم میآورد. از این پس، ریواس، دوره رشد حدود 45 روزهای را سپری مینماید و در میانههای اردیبهشت است مناسبترین زمان برای برداشت آن فرا رسیده و ریواسکارها، برای برداشت آن اقدام مینمایند.

شرایط اقلیمی مستعد دامنه کوهستان بينالود در دشت نيشابور، شرايط بهینه و مناسبی را براي پرورش گياه ريواس در این دیار فراهم نموده است و شهرستان نیشابور به عنوان تولید کننده مرغوبترین ریواس ایران شناخته میشود. سطح زیر کشت ریواس در کوهپایههای بینالود، بسته به سطح فعالیت ریواسکاران نیشابوری و همچنین شرایط آب و هوایی منطقه در هر سال، بین 500 تا 900 هکتار برآورد میگردد. از آبادیهایی همچون ميرآباد، خرو، درّود، برفريز، بوژان، گرينه و ... میتوان به عنوان نامورترین نواحی پرورش ریواس در دشت نیشابور نام برد. ریواس تولید نیشابور، به صورت خام، شربت و خوشاب به بازارهای مصرف داخلی و کشورهای همسایه عرضه میگردد و «شربت ريواس»، سوغات معروف شهرستان نيشابور است که در اماکن گردشگری، بازارها، فروشگاههای شهر و همچنین ترمینالها و ایستگاههای مسافرتی شهرستان، ارایه میگردد و قابل تهیه میباشد.

در باب توليد «شربت ريواس» که سوغات ویژه و یکی از رهاوردهای منحصر به فرد سرزمین نیشابور میباشد گفتنی است که افشره تهیه شده از ریواس، به اندازهای جوشانده میشود که غلظت آن به ۲۵ درصد وزن اوليه برسد. افزودن شکر و دیگر افزودنیهای گیاهی و طبیعی، موجب کاستن از ترشی و مطبوع شدن طعم آن و همچنین رسیدن شربت، به غلظت مطلوب و استاندارد میگردد. شربت ریواسی که به گونهای مطلوب فرآوری شده است، قابلیت نگهداری تا 2 سال را دارا میباشد. يک ليوان شربت ريواس، ۳۸۵ کيلوکالري انرژي دارد و در درمان کمخوني و بياشتهايي موثر و همچنین تقويتکننده خوبي است و براي تقويت و برطرف کردن ضعف بيماران نيز توصیه میگردد. کمپوت و مرباي ريواس، نيز خُنک، مليّن و ضدانگل است و با هر معدهاي سازگار میباشد. کمپوت اين گياه، باعث تقويت معده، روده و کبد ميشود و تنظيمکننده ترشحات و حرکات معده نيز ميباشد و نفخ شکم را برطرف و رطوبت معده را رفع ميکند. ریواس، نه تنها یکی از فرآوردههای نامور کشاورزی نیشابور -سرزمین بینالود- است بلکه به عنوان نماد ویژه اقلیم نیشابور نیز به شمار میآید.